Genel Bakış
Stanley Kubrick (26 Temmuz 1928 – 7 Mart 1999), Amerikalı film yönetmeni, senarist, yapımcı ve fotoğrafçıydı. Kariyerinin son kırk yılının büyük bölümünü İngiltere’de geçirdi. Konu seçimindeki titizliği, yavaş ve kontrollü çalışma biçimi, farklı türlerde filmler üretmesi, teknik mükemmeliyetçiliği ve özel hayatını gözlerden uzak tutmasıyla tanındı.
Kubrick, filmlerinde büyük stüdyo desteği almasına rağmen sanatsal kontrolü büyük ölçüde elinde tuttu. Yapıtları; biçimsel görsel tarzı, ayrıntılara verdiği önem, zaman zaman doğrusal olmayan anlatımı, sürrealist ve dışavurumcu öğeleriyle öne çıktı. Filmlerinde sıkça işlenen temalardan biri, insanın insana uyguladığı acımasızlıktı.
Doğumu, Ailesi ve İlk Yılları
Stanley Kubrick, New York’un Manhattan bölgesinde, Sadie Gertrude Perveler ve doktor Jacob Leonard Kubrick’in çocuğu olarak dünyaya geldi. Ailesi Avusturya, Romanya ve Rusya kökenli Yahudi göçmenlerdendi.
Okuldaki notları zayıf olsa da zeki biri olarak görülüyordu. Babası, akademik başarısını artırmak umuduyla onu 1940’ta Kaliforniya, Pasadena’da yaşayan dayısının yanına gönderdi. Daha sonra Bronx’a döndü. Babasının onu satrançla tanıştırması, Kubrick’in yaşamında önemli bir dönüm noktası oldu. Satranç kısa sürede tutkusu haline geldi; ilerleyen yıllarda hem oyuncularla çalışırken bir araç hem de filmlerinde sanatsal bir motif olarak yer aldı.
Fotoğrafçılıktan Sinemaya Geçiş
Kubrick’in babasının ona 13. yaş gününde fotoğraf makinesi hediye etmesi, kariyerinin yönünü belirleyen önemli adımlardan biri oldu. New York’ta fotoğraflar çekti ve bunları bir arkadaşının karanlık odasında geliştirdi. Bir fotoğrafını Look dergisine satmasının ardından derginin fotoğrafçılarıyla ilişki kurdu ve 17 yaşında çırak fotoğrafçı olarak çalışmaya başladı.
Bu dönemde düzenli olarak Look için görevler aldı ve aynı zamanda sinemaya yoğun ilgi duydu. Arkadaşı Alexander Singer ile film yapmaya yöneldi. Birikimini kullanarak belgesel kısa film Day of the Fightı çekti. Bunu Flying Padre ve The Seafarers gibi kısa belgeseller izledi.
İlk Filmleri ve Hollywood Dönemi
Kubrick, yatırımcı desteği ve Central Park’ta oynadığı satranç karşılaşmalarından sağladığı gelirle ilk uzun metrajlı filmi Fear and Desireı çekti. Film karışık eleştiriler alsa da yönetmenlik yeteneği dikkat çekti.
Ardından gelen Killer’s Kiss ve The Killing, Kubrick’i Hollywood’un gündemine taşıdı. 1957’de Kirk Douglas’ın başrolde olduğu Paths of Gloryyi yönetti. Savaşın insanı değersizleştiren etkilerini işleyen bu film, eleştirmenlerin Kubrick’e daha geniş ölçekte dikkat göstermesini sağladı.
Kirk Douglas daha sonra Kubrick’i Spartacus filminin yönetmenliğine çağırdı. Kubrick projede kendi standartlarını ve fikirlerini uyguladı. Görüntü yönetmeni Russell Metty ile yaşanan gerilimlere rağmen Metty, bu filmle En İyi Görüntü Yönetimi Oscar’ını kazandı.
İngiltere’ye Yerleşmesi ve Sanatsal Özgürlük
Marlon Brando’nun başrolde olması planlanan One-Eyed Jacks projesindeki görüşmeler sonuçsuz kaldı. Hollywood’dan uzaklaşan Kubrick, İngiltere’ye yerleşti ve sonraki tüm filmlerini buradan yönetti.
İngiltere’de çektiği ilk film Lolita oldu. Dönemin sansür kurullarını dikkate alarak dikkatli biçimde tasarlanan film, tartışmalı konusu nedeniyle özenle ele alındı. Ardından gelen Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, nükleer savaş konusunu kara komedi biçiminde işleyerek Kubrick için büyük bir risk oluşturdu. Film hem eleştirel hem ticari başarı kazandı ve Kubrick’e sonraki projelerinde daha geniş sanatsal özgürlük sağladı.
Öne Çıkan Filmleri
Kubrick’in Arthur C. Clarke ile birlikte geliştirdiği 2001: A Space Odyssey, bilimkurgu sinemasının en önemli yapıtlarından biri olarak kabul edildi. Bilimsel gerçekçiliği, görsel yenilikleri ve doğrusal olmayan gizemli anlatımıyla tür üzerinde kalıcı etki bıraktı. Kubrick bu filmle, kişisel olarak kazandığı tek Oscar’ı özel efektler dalında aldı.
1971’de çektiği A Clockwork Orange, cinsellik ve şiddet tasviri nedeniyle büyük tartışma yarattı. Film, İngiltere’de taklit suçlara ilham verdiği iddiaları ve ailesine yönelik tehditler nedeniyle Kubrick tarafından gönüllü olarak gösterimden çekildi.
Barry Lyndon, Kubrick’in hem mesleki hem de özel hayatında önemli bir dönemeç oldu. Çekimler sırasında oyuncu ve ekibinden çok sayıda tekrar istediği, mükemmeliyetçi çalışma tarzının bu dönemde belirgin biçimde öne çıktığı aktarıldı. İrlanda’da yapılan çekimler, IRA’nın onu olası hedef olarak gördüğüne dair haberlerin ardından ülkeden taşındı. Bu süreç, Kubrick’in güvenlik ve mahremiyet isteğini daha da artırdı.
Kubrick, The Shining ile korku türüne yöneldi. Film, Stephen King’in aynı adlı romanından uyarlandı; ancak King’in Kubrick’in yorumundan memnun olmadığı belirtildi. Daha sonra King, kendi senaryosuyla yeni bir uyarlamanın yapılmasına katkı verdi.
1987’de gösterime giren Full Metal Jacket, savaş temasını işlemeye devam etti ve eleştirmenlerden ilgi gördü. Film, gişede de başarı sağladı.
Son Projeleri
1990’larda Kubrick, Brian Aldiss ile Artificial Intelligence adlı bilimkurgu projesi üzerinde çalışmaya başladı. Ancak proje, özel efekt teknolojisinin istediği düzeye ulaşmasını beklediği için yavaş ilerledi.
Bu dönemde uzun süredir geliştirdiği bazı projeler de sonuçsuz kaldı. Napoleon rafa kalktı; Wartime Lies ise Steven Spielberg’in benzer konuları işleyen Schindler’s List filmini duyurmasının ardından bırakıldı.
Kubrick’in tamamladığı son film Eyes Wide Shut oldu. Tom Cruise ve Nicole Kidman’ın başrollerinde yer aldığı film, iki yıllık gizli ve kontrollü bir yapım sürecinin ardından 1999’da gösterime girdi. Film, eleştirmenler ve izleyiciler arasında farklı tepkiler aldı.
Ödüller ve Etkisi
Kubrick’in 1950’lerin ortalarından ölümüne kadar yaptığı filmlerin büyük bölümü Oscar, Golden Globe veya BAFTA adaylığı elde etti. Yönetmen ve senarist olarak birçok kez Akademi Ödülü’ne aday gösterildi; ancak kişisel olarak kazandığı tek Oscar, 2001: A Space Odyssey filminin özel efektleri içindi.
Filmlerinin çoğu roman ya da kısa öykülerden uyarlansa da Kubrick’in sineması özgün ve vizyoner olarak değerlendirildi. Bazı eleştirmenler çalışmalarını sert biçimde eleştirse de Kubrick, savaş sonrası dönemin en etkili ve en çok tartışılan yönetmenlerinden biri olarak kabul edildi.
Ölümü ve A.I. Artificial Intelligence
Stanley Kubrick, 7 Mart 1999 tarihinde uykusunda geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. Ölümünden sonra Steven Spielberg, Kubrick ile sinema üzerine sık sık iletişim kurduklarını ve birbirlerinin çalışmalarına saygı duyduklarını açıkladı.
Kubrick’in uzun süre üzerinde çalıştığı A.I. Artificial Intelligence projesini daha sonra Spielberg yönetti ve tamamladı. Kubrick’in bu filmdeki tasarımının son hâlde ne ölçüde korunduğu, onun özel ve titiz kariyerinin yanıtlanması zor sorularından biri olarak kaldı.
